Trang chủ Em & tôi Khám phá Vì sao tiếng Đức có rất nhiều từ dài khủng khiếp?

Khám phá

Vì sao tiếng Đức có rất nhiều từ dài khủng khiếp?

Vì sao tiếng Đức có nhiều từ rất là dài? Mời các bạn cùng tìm hiểu qua bản dịch bài viết của ông Bruce Duncan, Giáo sư chuyên ngành tiếng Đức thuộc Đại học Dartmouth. Xin phép không dịch các từ, câu tiếng Anh.

Trong một bài tiểu luận bàn về khuôn mặt khó ưa của Ted Cruz, nhà thần kinh học Richard Cytowic đã nhờ đến sự giúp đỡ của một từ thông tục tiếng Đức Backpfeifengesicht để tìm hiểu.

Thật ra nó là một tổ hợp của hai danh từ: Backpfeife (một cái tát vào má) và Gesicht (khuôn mặt). Cùng nhau chúng mang ý nghĩa chỉ "một khuôn mặt gợi đòn" (Cytowic thì gọi nó là "gương mặt cần nhận một cú đấm mạnh" - cũng như nhau thôi).

Bằng hiệu quả của việc sử dụng chỉ một từ, những tâm tư tình cảm hay những ý kiến thông thường được biểu thị một cách thật đẹp đẽ. Và trong tiếng Đức, những từ như vậy có rất nhiều - từ Ohrwurm (ear-worm) hay Wunderkind (Wonder child hoặc prodigy).

Vì sao tiếng Đức có rất nhiều từ dài khủng khiếp?
Vì sao tiếng Đức có rất nhiều từ dài khủng khiếp?

Vậy điều gì trong tiếng Đức đã cho phép hiện tượng trên xảy ra?

Một chuỗi đơn giản

Có lẽ Backpfeifengesicht rồi cũng sẽ gia nhập hàng ngũ các từ Đức khác, vốn đã tìm được chỗ đứng trong kho từ vựng tiếng Anh, chẳng hạn các danh từ như Weltschmerz (World - weariness), Zeitgeist (spirit of the time), Blitzkrieg (lighting war), Gedankenexperiment (thought experiment).

Cả 4 ví dụ trên, tuy nhiên, lại là những từ mượn dễ thông dịch sang tiếng Anh hơn Backpfeifengesicht.

Chúng và những người đồng nghiệp tiếng Anh của mình có cùng một cấu trúc cơ bản: hai danh từ kết hợp nhau tạo ra một khái niệm mới. Phần đứng sau, được gọi là từ chính, thành lập phạm trù chung; trong khi phần đứng trước, từ hạn định (determiner), xác định phạm trù con cụ thể: Krieg có nghĩa là "War" còn Blitz là "Lightning".

Cả hai ngôn ngữ Anh và Đức đều có thể sử dụng bất kỳ từ loại nào để tạo ra từ phức chứ không chỉ giới hạn ở danh từ. Tiếng Anh đôi khi có dấu gạch nối ở giữa (full-time, snow-white) hoặc thậm chí viết như là một từ hoàn chỉnh luôn (website). Điểm khác biệt quan trọng duy nhất về mặt cấu trúc của chúng là khoảng cách giữa hai danh từ trong văn viết; chứ còn các mối quan hệ ngữ nghĩa thì rõ ràng là tương đồng. Gedankenexperiment và thought experiment giống nhau hoàn toàn. Thật sự mà nói thì việc người ta vẫn dùng từ nguyên tiếng Đức không có mục đích gì to tát ngoài việc để tri ân người đã phát minh ra nó: Einstein.

Cấu trúc trên vẫn đúng khi ta xét những chuỗi danh từ dài hơn, ví dụ Donaudampfschifffahrtsgesellschaftskapitän - thật ra cũng không khác lắm so với phiên bản tiếng Anh của nó: Danube Steamship Navigation Company Captain.

Những từ diễn tả khái niệm phức tạp

Thế nhưng, Backpfeifengesicht xem ra khó nắm bắt hơn nhiều so với những ví dụ trên. Sự tiếp nối về mặt nhận thức của từ chính "khuôn mặt" và "cái tát vào má" không được minh bạch cho lắm, và sự kết hợp của chúng đưa ta vào địa phận của ngữ nghĩa đơn thuần. Kết quả là ta có một ý tưởng mới - thứ mà tiếng Anh phải dùng cả một cụm từ dài dòng để cắt nghĩa.

Một ví dụ khác về sự ghép đôi còn tương đối mơ hồ này - từ góc nhìn văn phạm - là Sitzpinkler: "a man who pees sitting down". Nó được tạo nên bởi Sitz (seat), Pinkeln (to pee) và -er (hậu tố của giống đực). Từ này cũng là một phần trong loạt từ vựng nói giảm nói tránh dùng để định nghĩa "wuss", bao gồm Abschiedsheuler (a man who wails at farewells) và Sockenfalter (a man who folds his socks).

Những tổ hợp mà ban đầu nhìn vào có vẻ trái ngược nhau thực chất chính là những phép nghịch hợp tuyệt vời. Lấy ví dụ Schadenfreude (joy in another’s misfortune) nào. Sự tương phản giữa "damage" hoặc "hurt" của từ hạn định và từ chính "joy" (Freude) đóng góp thêm sự châm biếm mỉa mai cho một tổ hợp vốn đã thú vị.

Còn đây là từ yêu thích của tôi: Verschlimmbesserung. Sự xây dựng nên nó không chỉ bằng đưa ra những khái niệm trái ngược. Nó còn tận dụng những cấu trúc ngữ pháp của tiếng Đức một cách tinh nghịch để liên kết các thành phần lại với nhau. Bắt đầu bằng 2 động từ - verschlimmern (to worsen) và verbessern (to improve). Rồi chúng kết gom hai tiền tố -ver lại với nhau và thêm hậu tố -ung vào để tạo thành danh từ. Quá trình này đã gói gọn lại một ý tưởng mà tiếng Anh chỉ có thể "giải nén" một cách rườm rà: "an intended improvement that makes things worse".

Một ngôn ngữ công nhận sự sáng tạo

Thứ ngữ pháp khéo léo uyển chuyển mà tiếng Đức thừa nhận này có thể truyền tải một khái niệm phức tạp chỉ bằng đúng một từ. Das Werdende chẳng hạn. Nó khởi đầu bằng động từ Werden (to become), nhưng bằng một vài thao tác ta đã có một danh từ mới mà ta phải phiên dịch mỏi cả mồm khi sang tiếng Anh: "that which is in the process of becoming".

Rồi những phương thức tương tự vậy thậm chí còn có thể được sử dụng để cho ra những "phát minh" về ngôn từ gói gọn hơn thế nữa. Trong cuốn tiểu thuyết Tristanakkord của Hans-Ulrich Treichel, nhân vật chính được một nhà soạn nhạc lừng danh thuê để làm trợ lý cho ông ta. Khi suy ngẫm về danh lợi mà mình có thể đạt được, anh ta đã khiêm tốn xem nó như là eine Trittbrettunsterblichkeit.

Từ mới này được cấu thành từ một vài yếu tố độc lập: der Tritt (step) và das Brett (board), cùng nhau tạo ra das Trittbrett (running board, miếng để chân gắn dọc 2 bên thân của một số loại xe tải hay xe cổ). Người Đức đã gán cho từ này một nghĩa bóng: hanging on hay freeloading.

Chưa dừng lại ở đó, tác giả quyết định thêm vào Unsterblichkeit (immortality), kết hợp cả hai lại với nhau và tạo ra một từ mới tự phát mà sẽ chẳng hề xuất hiện trong bất kỳ từ điển nào, nhưng những độc giả người Đức sẽ có thể hiểu được: Trittbrettunsterblichkeit có nghĩa là "an immortality that is achieved by riding on someone’s coattails."

Với hầu hết những ví dụ đã nêu trên, tôi cho rằng phiên dịch tiếng Anh luôn thiếu sự cô đọng và tính hài hước của từ nguyên Đức.

Bài viết được dịch từ https://theconversation.com/why-the-german-language-has-so-many-great-words-55554

Lê Công Hậu

5 ( 1 bình chọn )

Chia sẻ Chia sẻ
https://mvatoi.com.vn
M & Tôi - Nơi cảm xúc thăng hoa, là nơi tâm sự, chia sẻ cảm xúc của bản thân qua những bài viết của chính mình

Ý kiến bạn đọc (0)

CĐM Hàn ném đá youtuber Trung Quốc vì ăn rau diếp cuốn thịt và tỏi

13/11/2020 03h:11

86

Kênh Youtube Điền Tây Tiểu Ca gần đây gặp phải làn sóng phản đối mạnh mẽ từ cư dân mạng Hàn Quốc vì ăn rau diếp cuốn thịt và tỏi.

Nữ giới "tự sướng" - Chuyện ít ai dám nói

13/11/2020 02h:44

83

"Tự sướng" là một nhu cầu sinh lý hoàn toàn bình thường của con người, và việc "tự sướng" điều độ, có kiểm soát là an toàn và lành mạnh, không có lí gì phải tự gò ép, bắt bản thân nhịn cả.

Nhóm tội phạm người Việt tại Nhật bị bắt: Xóc đĩa - Chặt tay con nợ

11/11/2020 10h:49

119

Gần đây những hành vi phạm tội của người Việt tại Nhật bị phanh phui, sau hàng loạt vụ bắt bớ. Mới đây nhất nhóm tội phạm người Việt chuyên xóc đĩa, chặt tay con nợ đã bị bắt.

Cách hóa giải hướng xấu, chọn hướng tốt xây nhà năm 2021

04/11/2020 09h:26

105

Việc chọn hướng khi sửa nhà, xây nhà là vô cùng quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến gia chủ. Vậy làm thế nào để hóa giải hướng xấu, chọn hướng tốt xây nhà năm 2021?

Có nên dạy trẻ không được tiếp xúc với người lạ?

03/11/2020 01h:24

127

Có thể vì quá lo lắng nên cha mẹ đã dạy con không được tiếp xúc với người lạ mà quên dạy cách phân biệt đâu là người an toàn và không an toàn. Điều này khiến trong mắt của trẻ chỉ toàn là người xấu và vô hình khiến tâm lý của đứa trẻ dè dặt hơn sau khi trưởng thành dẫn tới kĩ năng giao tiếp kém, thụ động.

Bí ẩn về những con đường "bị ám" nhiều nhất ở Mỹ

29/10/2020 10h:38

151

Mời các bạn cung M & Tôi khám phá những bí ẩn về 12 con đường đầy ám ảnh của nước Mỹ.

Cùng chủ đề

Bài viết mới